تفاوت معاملات اسپات و تعهدی چیست؟ هر معامله‌گری در مسیر فعالیت در ارز دیجیتال، دیر یا زود با دو مسیر اصلی برای خرید و فروش دارایی رو به رو می‌شود. تیم تحلیلی نرخ نیوز در این مقاله معاملات اسپات و تعهدی را از نظر ساختار، ریسک و حکم فقهی بررسی کرده است. نکته کلیدی این موضوع این است که در معاملات اسپات، مالکیت واقعی رمز ارز به خریدار منتقل می‌شود، اما در معامله تعهدی معامله گر بدون تملک دارایی و صرفاً با تکیه بر اهرم مالی روی نوسان قیمت موضع می‌گیرد. همین تفاوت ریسک، سود احتمالی و حتی حکم شرعی دو روش را کاملاً از یکدیگر جدا می‌کند.
فهرست مطالب
معاملات اسپات و تعهدی چیست؟ تعریف مفاهیم پایه به زبان ساده
معاملات اسپات و تعهدی دو الگوی کاملاً متفاوت برای ورود به بازار رمز ارزها هستند و قبل از مقایسه آن‌ها باید تعریف دقیق هر کدام برای ما روشن باشد.
معامله اسپات (spot trading) به معنای خرید و فروش دارایی با قیمت لحظه‌ای بازار و تسویه سریع آن است. در این روش به محض انجام معامله، رمز ارز خریداری‌شده در حساب کاربر قرار می‌گیرد و او می‌تواند آن را به کیف پول شخصی خود منتقل کند یا نگهداری کند.
در نقطه مقابل معامله تعهدی یا مارجین (margin trading) به معامله‌گر اجازه می‌دهد بدون پرداخت کامل ارزش دارایی و با استفاده از سرمایه قرضی صرافی، بر روی افزایش یا کاهش قیمت یک رمز ارز موضع بگیرد. در این حالت است که مالکیت واقعی دارایی منتقل نمی‌شود و سود یا زیان بر اساس اختلاف قیمت باز و بسته شدن پوزیشن محاسبه می‌شود.
برای درک بهتر این مفاهیم، آشنایی مقدماتی با فناوری زیرساخت رمز ارزها نیز لازم است؛ کسی که هنوز با اصول اولیه آشنا نیست بهتر است به دنبال یادگیری موضوعاتی مانند بلاک چین چیست به زبان ساده برود تا مفهوم مالکیت دیجیتال و کیف پول برایش شفاف شود.
در بازار اسپات کاربر معمولاً از دو نوع سفارش اصلی استفاده می‌کند؛ سفارش بازار یا (market order) که بلافاصله با بهترین قیمت موجود اجرا می‌شود. دومین سفارش هم سفارش محدود یا (limit order) که تنها در قیمت مشخص شده توسط کاربر انجام می‌شود. این دو نوع سفارش در معاملات تعهدی نیز کاربرد دارند، با این تفاوت که در آنجا حجم سفارش بر اساس اهرم انتخابی چند برابر سرمایه واقعی کاربر محاسبه می‌شود.
نکته مهم دیگر، مفهوم اهرم یا لوریج است. در معاملات تعهدی، صرافی بخشی از سرمایه معامله را به کاربر قرض می‌دهد تا حجم پوزیشن او چند برابر سرمایه اولیه‌ای که داشت شود؛ برای مثال در بازار معاملات تعهدی والکس، این ضریب حداکثر تا ۳ برابر و تنها روی ۹ رمز ارز منتخب در دسترس کاربران است.
تفاوت معاملات اسپات و تعهدی در چیست؟
تفاوت معاملات اسپات و تعهدی را می‌توان در چند محور اصلی خلاصه کرد که مهم‌ترین آن‌ها مالکیت دارایی، میزان ریسک، نیاز به وثیقه و سطح پیچیدگی معامله است. در ادامه به طور شفاف با هر کدام از این تفاوت‌ها بیشتر آشنا می‌شویم.
مالکیت دارایی
نخستین و مهم‌ترین وجه تمایز این دو معامله، مالکیت دارایی است. در معاملات اسپات کاربر مالک واقعی رمز ارز می‌شود و می‌تواند آن را برداشت کند. در معاملات تعهدی اما چیزی بجز یک قرارداد مبتنی بر اختلاف قیمت در اختیار او نخواهد بود و امکان برداشت دارایی پایه وجود نخواهد داشت.
ریسک و بازدهی
با توجه به نوع مالکیت در هر دو سفارش، تفاوت دوم برای هر کدام از آن‌ها، میزان ریسک و بازدهی است. در معاملات اسپات، سود و زیان محدود به نوسان واقعی بازار و کارمزد صرافی است، اما در معامله تعهدی به دلیل استفاده از اهرم، هم سود و هم زیان چندین برابر می‌شود و در صورت حرکت شدید بازار ممکن است زیان از کل سرمایه فراتر برود.
وثیقه و کارمزد بهره
در معاملات تعهدی بخشی از موجودی حساب کاربر به عنوان وثیقه یا margin نگه داشته می‌شود و صرافی در ازای سرمایه قرضی، کارمزد یا بهره از معامله‌گران دریافت می‌کند؛ این هزینه در معاملات اسپات اساساً وجود ندارد.
لیکوئید شدن
این مفهوم فقط در معاملات تعهدی وجود دارد. اگر قیمت بازار در جهت خلاف پیش بینی معامله گر حرکت کند و زیان پوزیشن به حدی برسد که وثیقه کافی برای پوشش آن باقی نماند، صرافی به صورت خودکار پوزیشن را می‌بندد تا از منفی شدن حساب کاربر جلوگیری شود. این ریسک در معاملات اسپات وجود ندارد، چرا که کاربر هیچ سرمایه قرضی به کار نبرده و در بدترین حالت فقط ارزش دارایی خریداری شده کاهش می‌یابد، بدون آن که اصل سرمایه به صورت اجباری از او گرفته شود.
سطح پیچیدگی
فرق معاملات اسپات و تعهدی در میزان پیچیدگی آن‌ها نیز هست. معاملات اسپات از نظر ساختار ساده بوده و برای شروع کار مناسب است، در حالی که معامله تعهدی نیازمند دانش مدیریت ریسک، درک اهرم و پایش مداوم پوزیشن است.
فرق معاملات تعهدی و اسپات از نظر فقهی و ساختار قانونی در ایران
تفاوت معاملات اسپات و تعهدی چیست؟ فرق معاملات تعهدی و اسپات فقط در ساختار مالی نیست؛ در ایران باید از منظر فقهی و مقرراتی نیز مورد بررسی قرار داد.
بر اساس فتوایی که رهبر جمهوری اسلامی ایران درباره معاملات رمز ارزها ارائه کرده بود، معاملات معمولی یا اسپات رمز ارزها را می‌توان مشابه معاملات بورس دانست، اما معاملات اهرمی یا تعهدی، این موضوع را پیچیده می‌کند. برخی فقها معاملات اهرمی را نوعی ربا می‌دانند و به همین دلیل بیشتر صرافی‌ها و کارگزاری‌های داخلی، معاملات تعهدی را تنها با ضریب محدود و عموماً برای پوشش ریزش بازار ارائه می‌دهند.
آیت الله سیستانی در توضیح المسائل جامع خود تصریح کرده‌اند که معامله صوری ارزها، مانند بازار فیوچرز که در آن تنها نوسان و تفاضل قیمت مورد معامله قرار می‌گیرد، جایز نیست و چنین قراردادی باطل است؛ ایشان اضافه کرده‌اند که اگر فعالیت در این بازارها شامل معامله ربوی، قرض ربوی یا قمار و برد و باخت مالی باشد، حرام محسوب می‌شود.
از سوی دیگر، برخی مراجع دیگر شرط شرعی بودن معامله تعهدی را رعایت شفافیت کامل قرارداد و نبود غرر (ابهام) و شرطبندی می‌دانند و در صورت تحقق این شرایط، آن را در چارچوب محدود مجاز تلقی می‌کنند؛ در مقابل برخی دیگر از فقها به دلیل عدم قطعیت ذاتی این قراردادها، آن را همچنان دارای اشکال شرعی می‌دانند.
همین اختلاف نظر فقهی دلیل اصلی است که صرافی‌های ایرانی مانند نوبیتکس، معاملات فیوچرز به شکل رایج بین‌المللی را ارائه نمی‌دهند و در عوض نسخه محدودتری تحت عنوان معاملات تعهدی با اهرم پایین‌تر در اختیار کاربران قرار می‌دهند.
کیف پول اسپات و تعهدی چیست؟ مقایسه کاربرد اکانت‌های صرافی
بیشتر صرافی‌های ارز دیجیتال، حساب کاربران را به چند کیف پول جداگانه تقسیم می‌کنند تا دارایی معاملات اسپات از دارایی معاملات تعهدی مجزا بماند.
کیف پول اسپات محل نگهداری رمز ارزهایی است که کاربر واقعاً مالک آن است. موجودی این کیف پول قابل برداشت، انتقال به کیف پول‌های شخصی با استفاده در سایر بازارهای صرافی است. از این کیف پول معمولاً برای پیگیری قیمت ارز دیجیتال و خرید بلندمدت استفاده می‌شود؛ به همین دلیل بسیاری از تحلیلگران توصیه می‌کنند قبل از هر تصمیم، نوسان قیمت ارز دیجیتال در بازه زمانی مورد نظر بررسی شود.
کیف پول تعهدی یا مارجین، در مقابل، صرفاً محل تسویه سود و زیان ناشی از پوزیشن‌های اهرم دار است. موجودی این کیف پول به دارایی واقعی رمز ارز تبدیل نمی‌شود و بخشی از آن همیشه به عنوان وثیقه باز نگه داشته می‌شود تا در صورت حرکت نامطلوب بازار، صرافی بتواند پوزیشن را به صورت خودکار ببندد.
تفاوت دیگر مهلت زمانی است. برای نمونه، قراردادهای تعهدی در صرافی والکس مهلت انقضای ۳ روزه دارند و در پایان این بازه، در صورت عدم تمدید یا بسته شدن دستی، به طور خودکار بسته می‌شوند؛ این محدودیت زمانی در کیف پول اسپات اساساً وجود ندارد.
چه زمان و کجا از معاملات اسپات یا تعهدی استفاده کنیم؟
انتخاب بین این دو روش، کاملاً به هدف سرمایه‌گذاری، افق زمانی و میزان تحمل ریسک معامله‌گر بستگی دارد. معاملات اسپات گزینه مناسبی برای کسانی است که قصد نگهداری بلندمدت دارایی، خرید تدریجی یا استفاده واقعی از رمز ارز مانند انتقال یا پرداخت را دارند. سادگی ساختار و نبود هزینه بهره، این روش را برای تازه‌واردان بازار نیز ایمن‌تر می‌کند.
معامله تعهدی بیشتر به معامله‌گرانی می‌خورد که دانش کافی از تحلیل تکنیکال دارند، توان مدیریت ریسک بالایی دارند و به دنبال کسب سود از نوسانات کوتاه مدت، چه صعودی و چه نزولی هستند. قبل از ورود به این نوع معاملات، تدوین یک استراتژی ارز دیجیتال مشخص، تعیین حد ضرر و مدیریت سرمایه، شرط اصلی جلوگیری از لیکوئید شدن پوزیشن است.
در عمل بسیاری از معامله گران حرفه‌ای هر دو روش را همزمان به کار می‌گیرند؛ بخش اصلی سرمایه در کیف پول اسپات برای نگهداری بلندمدت باقی می‌ماند و تنها بخش کوچکی از سرمایه، آن هم با آگاهی کامل از ریسک اهرم، وارد معاملات تعهدی می‌شود.
در پایان
نرخ نیوز در این مقاله به بررسی تفاوت معاملات اسپات و تعهدی چیست پرداخت و نشان داد که مرز اصلی میان معاملات اسپات و تعهدی در مالکیت دارایی و میزان ریسک است. معامله اسپات، خرید واقعی رمز ارز با تسویه فوری است و معامله تعهدی، قراردادی مبتنی بر اهرم و پیش بینی قیمت بدون تملک دارایی پایه است. از منظر فقهی نیز معاملات اهرمی با ابهام و اختلاف‌نظر بیشتری میان مراجع همراه است، در حالی که معاملات اسپات عادی مشابه معاملات معمول بازار سرمایه تلقی می‌شود. انتخاب نهایی بین این دو روش باید بر اساس افق سرمایه‌گذاری، دانش فنی و میزان تحمل ریسک هر فرد انجام شود.
سوالات متداول
تفاوت معاملات اسپات و تعهدی در یک جمله چیست؟
در معامله اسپات مالکیت واقعی دارایی منتقل می‌شود اما در معامله تعهدی معامله گر فقط روی اختلاف قیمت با استفاده از اهرم موضع می‌گیرد.
آیا معاملات تعهدی ریسک بیشتری از اسپات دارند؟
بله؛ به دلیل استفاده از اهرم مالی، هم سود و هم زیان در معاملات تعهدی چندین برابر معاملات اسپات است و امکان از دست رفتن کامل وثیقه وجود دارد.
حداکثر اهرم مجاز در صرافی‌های ایرانی چقدر است؟
برای نمونه، بازار معاملات تعهدی والکس اهرم را حداکثر تا ۳ برابر و روی ۹ رمز ارز محدود کرده است تا مدیریت ریسک ساده‌تر شود.
حکم شرعی معاملات تعهدی ارز دیجیتال چیست؟
بر اساس نظر برخی مراجع از جمله آیت‌الله سیستانی، معامله صوری مبتنی بر تفاضل قیمت مشابه فیوچرز جایز نیست، مگر آن که کاملاً عاری از ربا، قرض ربوی و قمار باشد؛ در این زمینه اختلاف نظر فقهی وجود دارد.
آیا در معاملات تعهدی می‌توان دارایی را برداشت کرد؟
خیر در معاملات تعهدی مالکیت واقعی دارایی پایه منتقل نمی‌شود و کاربر فقط سود یا زیان تسویه شده را دریافت می‌کند.
چرا صرافی‌های ایرانی به جای فیوچرز از عنوان معاملات تعهدی استفاده می‌کنند؟
به دلیل ملاحظات فقهی و مقرراتی، صرافی‌هایی مانند نوبیتکس نسخه محدودتری از معاملات اهرمی را با عنوان معاملات تعهدی ارائه می‌دهند.
مهلت باز بودن یک پوزیشن تعهدی چقدر است؟
این مهلت بسته به صرافی متفاوت است؛ برای مثال در والکس قراردادهای تعهدی مهلت ۳ روزه دارند و پس به طور خودکار بسته می‌شوند.
